Accretion Disk : การเกาะพอกของแผ่นจาน

 

Accretion Disk
การเกาะพอกของแผ่นจาน
 

คือลักษณะแผ่นจานกลมของก๊าซ (Gas) ฝุ่นละออง (Dust) ซึ่งหมุนโคจรเป็นแผ่นแบนราบเป็นระนาบเดียวกับแนวศูนย์สูตร (Equatorial plane) เป็นการเกิดขึ้นช่วงการก่อตัว ของดาวเคราะห์หรือดาวตั้งแต่รุ่นเยาว์โดยวัตถุดิบของแผ่นจานนั้น (Disk materials) จะสามารถเกาะพอกเข้าอย่างช้าๆจนเป็นเนื้อเดียวกันกับดาวเคราะห์หรือดาวและในที่สุด การเกาะพอกแผ่นจานจะกลมกลืนกับมวล (Mass) ของดาวเคราะห์ (Planet) หรือดาว (Star)

 

กรณีการเกาะพอก (ไม่ใช่ลักษณะแผ่นจาน) ลักษณะการรวมของก๊าซและฝุ่นละอองเป็นหนึ่งเดียวกันมีขนาดใหญ่ ทำให้เป็นมวลรวมเข้าดังเช่นการก่อตัวเป็นดวงจันทร์จิ๋ว (Moonless) ดาวเคราะห์และดาวทั้งนี้เป็นการทับถมของอนุภาค ขนาดเล็กที่มีอยู่อย่างมากมายในอวกาศหรือการวิ่งเข้าชนปะทะเกาะตัวกันของอนุภาคขนาดเล็กๆเกาะพอก ทีละเล็กทีละน้อยด้วยความยาวนานนับพันล้านๆปี

 

จากก้อนเล็กๆก้อนเดียวจนเกิดเป็นสนามแรงโน้มถ่วง (Gravitational) ในอวกาศโดยทั้งสองกรณีนั้นจะมีองค์ประกอบอื่นๆ เช่นความหนาแน่นของก๊าซฝุ่นหมอกโมเลกุล (Molecular clouds) ความกดดันสูงความร้อนสูงและการแผ่รังสีจึงสามารถทำให้การก่อตัวของดาวนั้นสมบูรณ์ขึ้นได้

 

ในทางดาราศาสตร์ฟิสิกส์ขยายความเพิ่มเติมและใช้คำว่า Accretor คือ จากการเร่งการไหลของแก๊สพลาสมาฝุ่นหรืออนุภาครอบๆแผ่นจานของวัตถุทางดาราศาสตร์ใดๆที่ วัสดุที่โคจรรอบในสนามโน้มถ่วงของวัตถุจะสูญเสียพลังงาน และโมเมนตัมเชิงมุมเมื่อเกิดหมุนวนเข้าหาภายในอย่างช้าๆ เป็นการเพิ่มกำลังหมายถึงการเติบโตของมวล ของ วัตถุท้องฟ้าเนื่องจากความโน้มถ่วงเติบโตขึ้น

 

ดาวฤกษ์ขนาดมวลปกติหรือวัตถุที่มีขนาดกะทัดรัด เช่น ดาวแคระขาว (White dwarf) ดาวนิวตรอน (Neutron star) หรือหลุมดำ (Black hole) ตามลำดับความกระชับที่เพิ่ม ขึ้นของหลุมดำนั้น แผ่นจานเป็นตัวเพิ่มกำลังปลดปล่อยพลังงานจำนวนมหาศาลจากการแปลงพลังงานที่มีศักยภาพเป็นแรงโน้มถ่วงลงในรังสี

 

เนื่องจากวัสดุที่สะสมอยู่หรือหมุนวนเข้าด้านใน ถ้าตัวเร่งอนุภาคเป็นดาวนิวตรอนหรือหลุมดำ การเพิ่มกำลังจะปล่อยพลังงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่าปฏิกิริยา นิวเคลียร์และด้วยเหตุนี้จึงถือว่าเป็น พลังงานที่มีพลังมากที่สุดในจักรวาล (Universe) รวมถึงควอซาร์ (Quasars) กาแล็กซีวิทยุ (Radio galaxies) และไบนารีเอ็กซ์เรย์ (X-ray binaries)